Jinsi ya Kumfundisha Mtoto Kuhusu Fedha: Mwongozo wa Mzazi kwa Umri (5-17)

🇬🇧 Read in English

Kumbuka siku zako za shule. Huenda ulijifunza hesabu ngumu, mito ya mabara ya mbali na tarehe za vita vya zamani. Je, kuna aliyekufundisha kupanga bajeti, kwa nini mkopo "mdogo" wa simu unaweza kuwa ghali kuliko mkopo wa benki, au jinsi ya kung'amua mpango wa piramidi?

Kwa wengi wetu barani Afrika, Asia na Amerika ya Kusini, jibu ni hapana. Mifumo michache sana ya elimu hufundisha elimu ya fedha, na familia nyingi hazizungumzii fedha kabisa. Hivyo kila kizazi hujifunza kwa njia ngumu, kupitia madeni, utapeli na mishahara inayoisha kabla ya mwisho wa mwezi. Kisha hurithisha tabia hizohizo kwa kizazi kinachofuata.

Kusubiri serikali au shule zibadilishe mitaala kunaweza kuchukua miongo kadhaa. Mtoto wako hawezi kusubiri muda wote huo. Habari njema ni kwamba wazazi wanaweza kufundisha elimu ya fedha nyumbani, kuanzia leo, kwa sarafu, chupa tatu na dakika 15 kwa wiki. Mwongozo huu unakuonyesha jinsi, umri kwa umri.

Kwa nini wazazi, si shule, ndio wanaopaswa kuongoza

Utafiti uliofanywa na Chuo Kikuu cha Cambridge kwa ajili ya Money Advice Service ya Uingereza uligundua kwamba tabia nyingi za msingi za fedha hujengeka kufikia umri wa takriban miaka saba. Watoto hujifunza tabia hizi nyumbani, hasa kwa kuwatazama watu wazima wanaowazunguka wanavyopata, wanavyotumia, wanavyoweka akiba na wanavyozungumza kuhusu fedha.

Hii ina maana kwamba tayari wewe ni mwalimu wa fedha wa mtoto wako, upende usipende. Swali pekee ni kama unafundisha kwa makusudi. Na hii ni nguvu kubwa: mtoto anayejifunza kuweka akiba kabla ya kutumia na kuepuka mitego ya madeni anaweza kuvunja mzunguko ulioirudisha familia nyuma kwa vizazi, bila kujali familia ina fedha kiasi gani leo.

Ahadi tatu kabla ya kuanza

1. Zungumza kuhusu fedha kwa uwazi, bila aibu wala hofu. Fedha ni chombo, si siri.
2. Waruhusu watoto wafanye makosa madogo sasa. Kupoteza 100 akiwa na miaka tisa ni nafuu sana kuliko kupoteza milioni akiwa na miaka thelathini.
3. Ishi unachofundisha. Ukiwaambia waweke akiba, waone nawe ukiweka, hata kidogo.

Huhitaji kuwa hodari wa fedha wewe mwenyewe. Wazazi wengi hugundua kwamba kuwafundisha watoto hurekebisha tabia zao wenyewe. Jifunzeni pamoja.

Umri 5-8: Wawekaji Wadogo

Katika umri huu, kila kitu kiwe cha kushika na kuona. Watoto wanahitaji kuona na kugusa fedha.

• Fedha ni nini na inatoka wapi. Eleza kwamba fedha inatokana na kazi, si kwenye mashine ya ATM au simu. Tembeeni sokoni na uulize: "Mtu huyu anauza nini? Nani anamlipa?"
• Mahitaji na matakwa. Chakula, maji, shule na dawa ni mahitaji. Pipi na vitu vya kuchezea ni matakwa. Mkinunua bidhaa pamoja, mwache mtoto ataje kila kitu kwenye kikapu kama hitaji au takwa.
• Chupa tatu: Akiba, Matumizi, Kushirikiana. Kila mtoto anapopata fedha, anaigawa. Kanuni rahisi: kwa kila sarafu 10, 4 Akiba, 5 Matumizi, 1 Kushirikiana. Tabia hii moja ndiyo msingi wa mengine yote.
• Kupata kipato. Tenganisha kazi za familia zisizolipwa (kutandika kitanda) na kazi ndogo za kulipwa (kumwagilia maua, kuchambua maharage). Watoto hujifunza uwajibikaji na kwamba kazi huleta kipato.
• Subira. Mpe chaguo la pipi moja sasa au tatu Jumamosi. Watoto wanaojifunza kusubiri huwa watu wazima wanaoweza kuweka akiba.

Umri 9-12: Watumiaji Makini

Sasa mtoto yuko tayari kusimamia fedha halisi, zenye matokeo halisi (madogo).

• Posho ya kudumu. Mpe kiasi kidogo kinachotabirika na kubalianeni kwa maandishi kinachopaswa kugharamia, kama vitafunio shuleni au salio la simu. Kanuni ngumu zaidi ni yako: usiongeze ikiisha. Mchana mmoja wa njaa hufundisha kuliko hotuba.
• Bajeti rahisi. Akiba kwanza, halafu mahitaji, halafu matakwa. Linganisheni mpango na hali halisi kila mwisho wa wiki.
• Lengo la akiba lenye bei na tarehe. Bei ikigawanywa kwa idadi ya wiki inakupa kiasi cha kuweka kila wiki. Fikiria "nyongeza ya mzazi" (unaongeza 1 kwa kila 2 anazoweka) kuonyesha nguvu ya kuweka akiba mapema.
• Hila za matangazo. Tazameni matangazo pamoja na mng'amue hila: watu maarufu, "leo tu", 999 badala ya 1,000. Anzisheni kanuni ya saa 48 kwa matakwa makubwa.
• Kukopa kuna gharama. Mtoto akiomba fedha kabla ya wakati, mkopeshe kwa "riba": akope 100, arudishe 110. Watoto wengi hugundua haraka kwamba kukopa si raha. Hilo ndilo somo.
• Benki na pesa za simu. Mwonyeshe salio na ada ya muamala zinavyofanya kazi, na msisitize kanuni moja: usimpe mtu yeyote PIN yako, kamwe.

Umri 13-17: Wajenzi wa Kesho

Vijana hujifunza vizuri zaidi kwa majadiliano ya wazi, si kwa mihadhara. Uliza maswali mengi kuliko unavyojibu, na shiriki maamuzi yako halisi ya fedha, pamoja na makosa yako.

• Fedha za watu wazima zinakwenda wapi. Mwache akisie gharama za kila mwezi za nyumbani, kisha mwonyeshe takwimu halisi. Eleza hati ya mshahara: mshahara ghafi kutoa kodi na makato ni mshahara unaoupokea.
• Bajeti ya 50/30/20. 50% mahitaji, 30% matakwa, 20% akiba. Kwa kipato kidogo, linda angalau 10% ya akiba na punguza matakwa kwanza.
• Riba juu ya riba. Kuweka 10,000 kila mwezi kwa 10% kwa mwaka hufikia takriban milioni 2 baada ya miaka 10, na takriban milioni 22.6 baada ya miaka 30, kutoka milioni 3.6 zilizowekwa kweli. (Mfano tu; faida halisi hubadilika.) Kuanza ukiwa na miaka 18 badala ya 35 hubadilisha kila kitu.
• Mitego ya madeni. Mkopo wa simu wa 10,000 wenye ada ya 10% kwa mwezi, ukirudiwa kila mwezi, hugharimu 12,000 kwa mwaka kwa ada pekee, zaidi ya mkopo wenyewe. Fundisha kanuni: usikope kamwe kwa matumizi au kulipa mkopo mwingine.
• Utapeli na mipango ya "utajiri wa haraka". Mipango ya piramidi, majukwaa bandia ya forex na sarafu za kidijitali, vikundi vya "zidisha fedha yako mara mbili" na ada za kazi bandia huwalenga vijana mitandaoni kila siku. Fundisha dalili za hatari: faida kubwa iliyohakikishwa, malipo kwa kuwaingiza wengine, shinikizo la kuamua haraka, na maombi ya PIN au ada ya awali.
• Vikundi vya akiba. Iwe unaviita chama, VICOBA, upatu, susu, stokvel au tontine, vikundi vya akiba vya mzunguko ni chombo chenye nguvu katika nchi zinazoendelea. Fundisha nguvu zake na hatari zake.
• Rasilimali na madeni. Kabla ya kununua kitu kikubwa, uliza: hiki kitaingiza fedha mfukoni mwangu au kitatoa?
• Mradi wa kwanza wa kipato. Mwache kijana aendeshe biashara ndogo kwa miezi mitatu, kama kuoka, kufundisha masomo ya ziada, kufuga kuku au kusaidia maduka ya mtaani kwenye mitandao ya kijamii, akitunza kumbukumbu rahisi za fedha inayoingia na kutoka.

Ifanye tabia: kikao cha fedha cha familia kila mwezi

Mara moja kwa mwezi, kaeni pamoja kwa dakika 30, simu pembeni. Kila mmoja ataje uamuzi mmoja mzuri wa fedha, kaguani chupa na malengo, fanyeni uamuzi mmoja halisi wa familia pamoja ("Tuna 50,000 zimebaki. Tuweke akiba ya ada ya shule, tutengeneze geti au tutoke matembezi?"), kisha chagueni somo linalofuata. Watoto wanaoshirikishwa kwenye maamuzi halisi hukua wakijiamini katika masuala ya fedha.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara

Nianze kumfundisha mtoto kuhusu fedha akiwa na umri gani?

Karibu na umri wa miaka 5, au mara tu anapoweza kuhesabu sarafu. Tabia nyingi za msingi za fedha hujengeka kufikia umri wa takriban miaka 7, hivyo masomo ya mapema na rahisi ndiyo muhimu zaidi. Hata hivyo, hujachelewa: vijana wanaweza kuanzia ngazi ya chini na kwenda kwa kasi.

Nimpe mtoto posho kiasi gani?

Hakuna kiasi sahihi. Chagua kiasi kidogo cha kudumu unachokimudu kila mara, kubalianeni kinachopaswa kugharamia, na usiongeze kikiisha mapema. Tabia ni muhimu kuliko ukubwa wa kiasi.

Niwalipe watoto kwa kazi za nyumbani?

Tumia orodha mbili: kazi za familia ambazo kila mtu hufanya bure, na kazi za ziada zinazoweza kulipwa. Hii inafundisha uwajibikaji na kwamba kazi huleta kipato.

Naweza kumfundisha mtoto kama mimi mwenyewe si hodari wa fedha?

Ndiyo. Jifunzeni pamoja, kuwa mkweli kuhusu makosa yako, na fuata mwongozo wenye mpangilio. Mtoto wako hahitaji mzazi mkamilifu, anahitaji mzazi aliye tayari.

Endelea kusoma

• Siku 30 za kurekebisha fedha zako - rekebisha bajeti, madeni na akiba yako kwa wiki nne
• Pesa na ndoa - jinsi wanandoa wanavyoweza kupanga fedha pamoja
• Kwa nini mshahara unaisha kabla ya mwisho wa mwezi
• The power of micro-businesses (Kiingereza) - mawazo ya mradi wa kwanza wa kipato wa kijana wako

Makala hii ni ya kielimu na si ushauri binafsi wa kifedha au wa uwekezaji. Takwimu za mifano ni vielelezo tu; faida haijahakikishwa.

🇬🇧 Read in English